Het historisch huis
Een warme thuis, een zakelijk imperium, een knap staaltje architectuur of een bewoonbare kunstgalerij: het huis dat Plantijn in 1576 aankocht was het allemaal. En zowaar nog straffer: het is het nog steeds.
De archieven
Wie de geschiedenis van De Gulden Passer wil doorgronden, vindt hier een uniek drieluik aan bronnen: het UNESCO-erkende bedrijfsarchief van de Officina Plantiniana, de 20ste-eeuwse onderzoeksarchieven en het sinds 1877 opgebouwde museumarchief. Goed voor duizenden getuigenissen, brieven, dagboeken, facturen en andere documenten. Samen bieden ze diepgaand inzicht in het dagelijkse functioneren van het huis, de drukkerij en hun bewoners doorheen de tijd.
©Victoriano Moreno
Het Plantin-Moretusarchief
Zelden vind je een archief dat zó volledig, zó gedetailleerd en tegelijk zó fascinerend is als dat van de Officina Plantiniana. Dankzij de vermelding op de UNESCO-lijst Memory of the World geldt het als documentair werelderfgoed. En terecht. Wat hier bewaard is, tart alle verbeelding: 300 jaar aan boekdrukgeschiedenis, gevat in duizenden bladzijden briefwisseling, boekhouding, arbeidsreglementen en klachtenboeken. Alsof je met elk document een deur opent naar het hart van een bedrijvige drukkerij, waar boeken werden gedrukt, ideeën botsten en de wereld langzaam veranderde.
Dit archief – eveneens erkend als Vlaams Topstuk – is het walhalla voor wie de vroegmoderne geschiedenis wil doorgronden: van de contrareformatie tot het humanisme en van sociaaleconomische evoluties tot wetenschappelijke studies. Ingebed in een rijk weefsel van familie- en bedrijfsarchieven van de Moretussen en aanverwante families. Hoe je het overzicht bewaart? Dankzij de Inventaris op het Plantijnsch archief van historicus en voormalig museumconservator Jan Denucé. Intussen ruim 100 jaar oud, maar nog steeds relevant en complementair met de nieuwe digitale zoekomgeving.
iCollectie stad Antwerpen, Museum Plantin-Moretus, Arch. 1179, stuk 103, Privilege toegekend door de Geheime Raad aan Gerard Mercator voor zijn wereldkaart (mappa universalis) voor de periode van tien jaar, 22 mei 1569
iCollectie stad Antwerpen, Museum Plantin-Moretus, Arch. 264, Klachtenboek 1713-1769, fol. 109 verso – 110 recto
Familie-archieven
Het archief van de familie Schilders vertelt het verhaal van vijf generaties handelaren. Van Adriaan I Schilders, die in de 16de eeuw Spaanse garnizoenen bevoorraadde, tot Paulus Franciscus Schilders, een 18de-eeuwse rentenier. Na diens dood kwam het archief in handen van zijn Moretus-neven en -nichten.
Het bedrijfsarchief van telg Henri François Schilders (ca. 1640-1680) is veruit het meest omvangrijke. De geboren zakenman zette vanuit Antwerpen een Europese groothandel op in luxegoederen: diamant, zijde, kant, bedrukt textiel, suiker en zelfs tabak. Met dank aan een wijd vertakt internationaal netwerk, met contacten tot in Peru.
In 1950 schonk graaf Charles Moretus-Plantin (1875-1960) zijn uitgebreide verzameling documenten aan het museum. De gewezen burgemeester van Stabroek en verre afstammeling van het drukkersgeslacht bewaarde ontelbare administratieve stukken van de families Moretus, Geelhand en De Theux. Vooral papierwerk over onroerend goed in Antwerpen, West-Vlaanderen, Namen en Luik. Denk maar aan notariële akten, kaarten, plattegronden en architecturale plannen. Zo bewijzen de charters in het archief dat de familie Geelhand eigenaar was van de heerlijkheid Merksem en het bijhorende gehucht Dambrugge.
Onderzoeksarchieven
Geïnteresseerd in de oorsprong en ontwikkeling van lettertypes als Times New Roman en Arial? Dan kom je uit bij Hendrik Désiré Louis ‘Dis’ Vervliet (1923–2020). De internationaal gerespecteerde specialist in 16de-eeuwse typografie was met zijn levenslange passie voor letters een pionier van het moderne bibliotheekwezen. Het leverde een indrukwekkend onderzoeksarchief op. De massa documentatie over vroegmoderne lettertypes en de 1.300 lettermappen geven essentiële inzichten in de collecties stempels en matrijzen van het museum, dat niet alleen Vervliets volledige archief kreeg, maar ook zijn werkbibliotheek.
Hoe bestudeer je een boek zonder het open te slaan? Via de band. En net dat fascineerde Prosper Verheyden. In het begin van de 20ste eeuw startte hij met het verzamelen van ‘wrijfsels’ van boekbanden: papieren afdrukken van versieringen en paneelstempels op leren banden uit de 15de en 16de eeuw. Later zetten Luc Indestege en diens dochter Elly Cockx-Indestege zijn levenswerk voort.
De unieke collectie groeide uit tot een kostbaar onderzoeksarchief voor de studie van boekbandkunst in de Nederlanden en omstreken. Met foto’s, publicaties en correspondentie als nuttige aanvullingen. In 2012 droeg Elly het wrijfselarchief over aan het museum. Een stille, maar veelzeggende bron voor iedereen die de boekgeschiedenis wil ‘voelen’.
Het museumarchief
Ook een museum schrijft geschiedenis. Sinds 1876 bouwt het Museum Plantin-Moretus aan een eigen archief met documenten over het beheer, de collectie en de dagelijkse werking. In 1939 kwam daar ook het Prentenkabinet bij.
Andere smaakmakers zijn een dossier over de bescherming van waardevolle stukken tijdens de Tweede Wereldoorlog en de correspondentie van eerste conservator Max Rooses (1840–1914), een Rubenskenner, schrijver en culturele duizendpoot. Zijn administratieve archief is volledig ontsloten. Voor latere periodes is de inventarisatie nog lopende. Wie toch vanaf 1914 wil zoeken, neemt best contact op met de conservator archieven.
iCollectie stad Antwerpen, Museum Plantin-Moretus, Administratief museumarchief, A 6.17
iCollectie stad Antwerpen, Museum Plantin-Moretus, Arch. 199, Reeks ingekomen brieven van/aan Max Rooses, secretaris van de Boekwezendag
Verhalen uit het Plantijnse archief
Hoe vonden Plantijn en zijn opvolgers het juiste personeel? Waren het strenge bazen? Deden ze al aan preventie op de werkvloer? Waar stuurden de Moretussen hun kinderen naar school? En wat kochten ze elkaar met de feestdagen? Deze en andere vragen over de belevenissen in De Gulden Passer beantwoordt conservator archieven Kristof Selleslach in zijn blog. Met scherpe pen en oog voor detail brengt hij de familie Moretus opnieuw tot leven. Als mensen van vlees en bloed. Wedden dat je meteen verk(n)ocht bent?
Contacteer de conservator
Wie zorgt vandaag voor de archieven?
©Filip Dujardin
L
Leeszaal: waar je onderzoek begint
Op zoek naar verdieping? In onze leeszaal krijg je na afspraak toegang tot boeken, brieven en kaarten uit de tijd en wereld van de Plantijn-Moretussen. De uitgelezen plek voor leergierige geesten, nieuwsgierige onderzoekers en fans van het eerste drukkunstuur.
